Peyk məlumatları göstərir ki, Adriatik dənizinə səyahətindən fərqli olaraq, "Tuba" adlı dəniz tısbağası son köçü zamanı əsasən Türkiyə sularında qalıb.
Türkiyənin qərbində peyk izləmə cihazı ilə təchiz edilmiş "Tuba" adlı dəniz tısbağası Adriatik dənizinə uzun səyahət etmək əvəzinə izlənilən ikinci zamanı Türkiyənin Egey və Aralıq dənizinin şərq sahillərində qalıb.
Təxminən 25-30 yaşlarında dişi cinsi olan "Tuba" ilk dəfə 2019-cu ildə Muğla vilayətindəki Dəniz Tısbağası Tədqiqat, Xilasetmə və Reabilitasiya Mərkəzi (DEKAMER) tərəfindən "TUI Care" fondunun dəstəyi ilə peyk ötürücüsü ilə təchiz edilib. "Tuba" Türkiyənin cənub-qərbindəki Dalyan yaxınlığındakı İztuzu çimərliyindən sərbəst buraxılıb.
"Tuba" sonradan Türkiyədən Adriatik dənizinə izlənilən ilk dəniz tısbağası olub.
2019-cu ildə sərbəst buraxıldıqdan sonra, tısbağa Türkiyənin qərbindəki Marmaris sahillərində təxminən iki ay keçirdikdən sonra Yunanıstana çatıb. Daha sonra təxminən 25 min kilometr məsafə qət edərək Malta, İtaliya, Bosniya və Herseqovina, Albaniya, Monteneqro və Xorvatiya sahillərini əhatə edərək Adriatik dənizinə çatmışdır.
Yuvasına qayıtdıqdan sonra "Tuba" avqust ayında yeni bir peyk izləmə cihazı ilə təchiz edilib və yenidən dənizə salınıb.
10 min kilometr məsafə qət etdi
9 avqustda qabığına izləmə cihazı taxıldığı vaxtdan bəri "Tuba" təxminən 10 min kilometr məsafə qət edib.
Dənizli vilayətindəki Pamukkale Universitetindən bioloq Yakup Kaska "Anadolu" agentliyinə bildirib ki, komanda əvvəllər "Tuba"nı təxminən dörd il izləyib və 2025-ci ildə yeni ötürücü ilə izləməyə davam edib.
Kaska deyib: “Əvvəlcə onun eyni marşrutu izləyib-izləməyəcəyilə çox maraqlanırdıq. O, Rodosdan təxminən 10 min kilometr, Bodrum ətrafında və Karaadanın cənubunda üzüb”.
Kaska qeyd edib ki, "Tuba" düz xətt üzrə təxminən 2000 kilometr səyahət etsə də, əsasən Türkiyə ərazi sularında qalıb.
Yakup Kaska əlavə edib: “Təxmin edirəm ki, "Tuba" Aralıq dənizi və Egey sularında ilk ilini başa vuracaq. Hamımız onun yenidən yuva quracağını və ya ikinci köç marşrutuna çıxacağını səbirsizliklə gözləyirik”.
Türkiyədə Sini çanaqlı (Caretta caretta) dəniz tısbağası populyasiyaları
Peyk izləməsi dəniz tısbağalarının dəniz yaşayış yerlərindən necə istifadə etdiyini və üstünlük verdikləri köç yollarını anlamaq üçün vacibdir. Türkiyə xüsusən də Aralıq dənizi və Egey sahilləri boyunca yuva qurmaq üçün xeyli sayda "Caretta caretta" dəniz tısbağasına ev sahibliyi edir.
Təxmini hesablamalar göstərir ki, Türkiyə sahillərində hər il 1360 ilə 2710 arasında "Caretta caretta dəniz tısbağası" yuvası qurulur. Əhəmiyyətli yuva qurma sahələrinə Muğla vilayətində Dalyan rayonu yaxınlığındakı İztuzu çimərliyi (həmçinin Tısbağa çimərliyi kimi tanınır) və Antalya vilayətinin Serik rayonundakı Belek çimərliyi daxildir. Bu çimərlik ölkədəki ən uzun və ən məhsuldar yuva qurma sahələrindən biri kimi tanınır. Digər vacib ərazilərə Patara, Çıralı və Side daxildir.
"Caretta caretta" növü Beynəlxalq Təbiəti Qoruma Birliyinin (IUCN) Qırmızı Siyahısında qlobal olaraq "həssas" kimi təsnif edilir, lakin bəzi qiymətləndirmələr müəyyən ərazilərdə sabit və ya yaxşılaşan tendensiyalara görə Aralıq dənizi alt populyasiyasını "ən az narahatlıq doğuran" hesab edir.
Qoruma səylərində iştirak edən beynəlxalq qoruma təşkilatlarına Ümumdünya Vəhşi Təbiət Fondu (WWF), Aralıq dənizi Tısbağalarının Xilasetmə Assosiasiyası (MEDASSET) və IUCN Dəniz Tısbağası Ekspert Qrupu daxildir.
"Tuba"nı izləyən DEKAMER qrupu 2009-cu ildə yaradılıb.
Pamukkale Universitetini, eləcə də hökumətin müxtəlif nazirliklərini və yerli administrasiyalarını əhatə edən qrup, IUCN Dəniz Tısbağası Mütəxəssislər Qrupunun qaydalarına uyğun olaraq fəaliyyət göstərir.
Türkiyədə qorunma səyləri son illərdə yuva qurma sayının artmasına səbəb olsa da, icazəsiz ov, yaşayış mühitinin itirilməsi, dəniz çirklənməsi və iqlim dəyişikliyi kimi təhdidlər risklər yaratmağa davam edir.
Bəzi dəniz tısbağası populyasiyaları tarixən azalsa da, qorunan yuva qurma çimərlikləri və ictimai maarifləndirmə kampaniyaları kimi tədbirlər Türkiyədə müsbət tendensiyaları dəstəkləyir. Bununla belə, mütəxəssislər gələcək populyasiya itkilərinin qarşısını almaq üçün davamlı monitorinq və qorunmanın vacib olduğunu vurğulayırlar.
