Atatürk 1881-ci ildə Səlanik şəhərində anadan olub. Anası Zübeydə xanımın istəyi ilə iptidai təhsilinə Hafiz Mehmet Əfəndinin məhəllə məktəbində başlayan Mustafa Kamal, daha sonra atası Əli Rza Əfəndinin istəyi ilə davam etdiyi Şəmsi Əfəndi Məktəbində ibtidai təhsilini başa vurub.
Orta təhsil üçün getdiyi Səlanik Mülkiyyə Rüşdiyyəsindən (orta məktəb) öz istəyi ilə ayrılan Mustafa Kamal təhsilini Səlanik Hərbi Rüşdiyyəsində davam etdirib, daha sonra Manastır Hərbi İdadisini (lisey səviyyəsində) ikinci dərəcə ilə bitirib. Hərbi təhsili ilə yanaşı xarici dil hazırlığı da davam edən Atatürk, yay tətilində döndüyü Səlanikdə fransız dili dərsləri alıb.
Daha sonra İstanbula gələrək 1899-cu ildə daxil olduğu Hərbi Məktəbi 1902-ci ildə leytenant rütbəsi ilə bitirən Atatürk, Hərb Akademiyasından da 1905-ci ildə qərargah kapitanı rütbəsi ilə məzun olub.
Mustafa Kamal qərargah təcrübəsi üçün 1905-ci ildə Dəməşqdə 5-ci Ordunun sərəncamına təyin edilib, Suriya bölgəsindəki üstün xidmətlərinə görə Beşinci Dərəcəli Məcidiyyə Nişanı ilə təltif olunub. Mərkəzi Makedoniyanın Manastır şəhərində yerləşən 3-cü Ordu Qərargahına 1907-ci ildə təyin olunan Mustafa Kamal Səlanikdəki qərargah şöbəsində vəzifələndirilib.
Mustafa Kamal Manastır və Səlanikdə vəzifədə olarkən 1909-cu ildə İstanbuldakı 31 Mart Hadisəsini yatıran Hərəkat Ordusunda xidmət edib. Albaniyadakı üsyanı yatırmaq üçün 1910-cu ildə təşkil edilən əməliyyata da cəlb olunan Mustafa Kamal İtaliyanın 1911-ci ildə Trablusqarba (Tripolitaniya) qoşun çıxarmasından sonra Tobruka göndərilib. Tobruk və Dərnədə Türk qüvvələrinə uğurla komandanlıq edərək italyanlara qarşı Tobruk Döyüşünü qazanıb.
6 mart 1912-ci ildə Dərnə Komandanlığına təyin edilən Mustafa Kamal 1912-ci ilin oktyabrında Balkan Müharibəsi başlayanda Qallipoli və Bolayırdakı birləşmələrlə müharibəyə qoşulub, Dimetoka və Ədirnənin geri alınmasında mühüm rol oynayıb.
"Vətənin müdafiəsindən daha ali bir vəzifə ola bilməz"
Mustafa Kamal 1913-cü ildə Balkan Müharibəsindən sonra Sofiya hərbi attaşesi vəzifəsinə təyin olunub.
Hərbi attaşe kimi xidmət etdiyi dövrdə Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə Mustafa Kamal Ali Komandanlıq Vəkilliyinə müraciət edərək cəbhədə vəzifə almaq istəyib.
Özünə "Sizin üçün orduda hər zaman bir vəzifə vardır. Lakin Sofiya hərbi attaşeliyini daha mühüm gördüyümüz üçün sizi orada saxlayırıq" cavabı verildikdə, Böyük Öndər Başkomandan Vəkili Ənvər Paşaya bu məktubu yazıb:
"Vətənin müdafiəsinə aid fəal vəzifələrdən daha mühüm və ali bir vəzifə ola bilməz. Yoldaşlarım döyüş cəbhələrində, atəş xətlərində olduğu halda mən Sofiyada hərbi attaşelik edə bilmərəm. Əgər birinci dərəcəli zabit olmaq ləyaqətindən məhrumamsa, qənaətiniz budursa, xahiş edirəm açıq söyləyin".
Bundan sonra Mustafa Kamal 1915-ci ildə Əsəd Paşanın komandanlığı altındakı 3-cü Korpusun tərkibində Təkirdağda formalaşdırılacaq 19-cu Diviziya Komandanlığına təyin edilib.
Gəlibolu yarımadasına qoşun çıxaran və Conkbayırına doğru irəliləyən düşmən qüvvələri Atatürkün komandanlığındakı 19-cu Diviziya qüvvələrinin hücumu ilə geri çəkilib. Mustafa Kamal Paşa patronu bitən Türk əsgərinə "Patronunuz yoxdursa, süngünüz var" deyərək mənəvi dəstək və inam verib.
Mustafa Kamal Conkbayırı hücumu zamanı sinəsinə dəyən qəlpə parçasının cibindəki saatı parçalayaraq geri qayıtması nəticəsində mütləq ölümdən xilas olub. Mustafa Kamal Paşa yalnız Gəlibolu Yarımadası Şimal Bölgəsi Döyüşlərinin deyil, eyni zamanda Çanaqqala Boğazının, Çanaqqala Cəbhəsinin və İstanbulun da taleyini həll edib və beləliklə Çanaqqala Döyüşlərində "Anafartalar Qəhrəmanı" kimi şöhrət qazanıb.
Çanaqqaladan sonra Şərq Cəbhəsində 16-cı Korpus Komandanlığına təyin olunan Mustafa Kamal 1916-cı ildə Rusiyanın hücumlarını dayandıraraq Bitlis və Muşu düşməndən azad edib və bu cəbhədə generallıq rütbəsinə yüksəlib.
Ölkənin işğalı qarşısında Samsuna yola düşdü
Fələstin və Suriyada xidmət edən 7-ci Ordu Komandanlığına 1917-ci ilin iyul ayında təyin olunan Mustafa Kamal Paşa bir müddət sonra 2-ci Ordu Komandanlığına keçirilsə də vəzifəni qəbul etməyərək Baş Qərargahın sərəncamında İstanbulda qalıb. Eyni il Vəliəhd Vahidəddin ilə Almaniyaya gedərək Alman Baş Qərargahında və Almaniyanın döyüş cəbhələrində araşdırmalar aparıb.
1918-ci ildə Suriya cəbhəsində yenidən vəzifələndirilən Mustafa Kamal 7-ci Ordu Komandanı kimi xidmət edib və bu zaman ingilislərin əsas məqsədinin İsgəndərunu işğal edib şimala çəkilməkdə olan 7-ci Ordunu mühasirəyə almaq olduğunu İstanbula bildirib.
İngilislərin İsgəndərunu heç bir müqavimətlə üzləşmədən 9 noyabr 1918-ci ildə təhvil alması qarşısında Mustafa Kamal Paşa mərkəzi hökumətlə apardığı teleqraf danışıqlarında ingilislərə verilən güzəştləri tənqid edib. "Bu davam etdirilərsə məmləkətin min bir cür intriqa və işğala məruz qalacağını" izah etməyə çalışan Mustafa Kamal Paşaya Yıldırım Orduları Qrup Komandanlığı və 7-ci Ordunun ləğv edildiyi bildirilib.
Paşa bu acizliyin tamamen aradan qaldırılmasını istəyirdi və əmrindəki birləşmələrin komandanlığını 2-ci Ordu Komandanı Nihat Paşaya tapşıraraq elə həmin axşam Adanadan qatarla İstanbula yola düşüb.
İstanbulda 13 noyabr 1918-ci ildən 16 may 1919-cu ilə qədər qalaraq məmləkətin ümumi vəziyyətini yaxın dostları ilə qiymətləndirən Mustafa Kamal Paşa ölkəsinin taleyini dəyişdirəcək Samsun səfərinə çıxıb və istiqlal mübarizəsini başladıb. Ölkəni düşmən işğalından xilas etmək məqsədini gizli saxlayaraq Ordu Müfəttişi vəzifəsi ilə İstanbuldan ayrılıb.
Qara dəniz yolu ilə 19 may 1919-cu ildə Samsuna çıxan Mustafa Kamal 22 iyun 1919-cu ildə Amasya Bəyanatını nəşr etdirib. Türk millətinə "vətənin bütövlüyünün və millətin müstəqilliyinin təhlükədə olduğunu, əzm və qətiyyətlə vətənin xilası üçün Sivasda bir konqresin toplanacağını" bildirib.
Ayrıca Osmanlı Hökumətinin tapşırdığı vəzifəsindən və hərbi xidmətdən istefa verərək, 23 iyul 1919-cu ildə Ərzurumda, 4 sentyabr 1919-cu ildə Sivasda toplanan konqreslərə sədrlik edib.
Bu konqreslərdə qəbul edilən "Düşmən işğalına qarşı millətin vətəni müdafiə edəcəyi, bu məqsədlə müvəqqəti bir hökumətin qurulacağı və bir milli məclisin toplanacağı, manda və himayənin qəbul edilməyəcəyi" qərarları ilə Böyük Millət Məclisinin də təməlləri atılıb.
Türkiyə Böyük Millət Məclisi (TBMM) Atatürkün rəhbərliyi ilə 23 aprel 1920-ci ildə Ankarada tarixi vəzifəsinə başlayıb. Mustafa Kamal Atatürk Məclis və Hökumət Sədri seçilib.
Milli Mübarizə və Qurtuluş Savaşının şahidi Anadolu Agentliyini (AA) qurub
TBMM açılmadan 17 gün əvvəl, 6 aprel 1920-ci ildə Mustafa Kamal Atatürkün göstərişi ilə Anadolu Agentliyi (AA) yaradılıb. "Milli Mübarizənin səsini dünyaya çatdırmaq" məqsədilə qurulan AA TBMM-nin qəbul etdiyi ilk qanunları elan edib, Milli Mübarizənin və Qurtuluş Savaşının hər mərhələsinə şahidlik edib.
TBMM açılaraq milli bir hökumət qurulmasına baxmayaraq, Osmanlı Hökuməti ilə Müttəfiq Dövlətlər arasında 10 avqust 1920-ci ildə Sevr müqaviləsi imzalanıb.
"Sevr müqaviləsi bizim üçün mövcud deyildir"
Atatürk "United Telegraph" qəzetinin müxbirinə verdiyi açıqlamada Sevr müqaviləsini tanımadıqlarını vurğulayaraq: "Siyasi, məhkəmə, iqtisadi və maliyyə müstəqilliyimizi məhv etməyə və nəticədə yaşamaq hüququmuzu inkar edib aradan qaldırmağa yönəlmiş Sevr müqaviləsi bizim üçün mövcud deyildir" deyib. Osmanlı Hökuməti ilə Müttəfiq Dövlətlər arasında imzalanan Sevr müqaviləsinin qəbul edilmədiyi TBMM tərəfindən dünyaya bəyan edilib.
"Vətənin hər qarış torpağı vətəndaşın qanı ilə islanmadıqca tərk edilə bilməz"
Müttəfiq Dövlətlərin köməyi ilə İzmiri işğal edən yunan qüvvələrinin irəliləməsi 1921-ci ildə Birinci və İkinci İnönü Döyüşləri ilə dayandırılıb.
Yunan ordusunun 23 avqust 1921-ci ildə yenidən hücuma keçməsi ilə Sakarya Meydan Döyüşü başlayıb. Atatürk birləşmələrə: "Müdafiə xətti yoxdur, müdafiə səthi vardır. O səth bütün vətəndir. Vətənin hər qarış torpağı vətəndaşın qanı ilə islanmadıqca tərk edilə bilməz" deyərək tarixə düşən əmrini verib.
"Marşal" rütbəsi və "Qazi" titulu
Baş komandan Mustafa Kamal Paşanın rəhbərlik etdiyi Türk ordusu Yunan ordusunu darmadağın edərək Sakarya Meydan Döyüşünü zəfərlə başa vurub. 22 gün davam edən döyüşdə Yunan ordusu ağır itkilər verib. Bu qələbə münasibətilə Mustafa Kamal Atatürkə TBMM tərəfindən "Marşal" rütbəsi və "Qazi" titulu verilib.
Sakarya Zəfərindən sonra 13 oktyabr 1921-ci ildə Qafqaz Respublikaları ilə Qars müqaviləsi, 20 oktyabr 1921-ci ildə fransızlarla Hatay istisna olmaqla bugünkü Türkiyə sərhədinin çəkildiyi Ankara müqaviləsi imzalanıb.
Atatürkün komandanlığı altında Türk ordusu vətəni düşmən işğalından azad etmək üçün 26 avqust 1922-ci ildə əks-hücuma keçərək “Böyük Taarruzu” (Böyük Hücumu) başladib.
Mustafa Kamal Paşanın komandanlıq etdiyi 30 avqust 1922-ci ildəki Dumlupınar (Baş komandanlıq) Meydan Döyüşündə Türk ordusu Yunan ordusunu məğlubiyyətə uğradıb. Qaçan düşmən qüvvələrini təqib edən Türk ordusu 9 sentyabr 1922-ci ildə İzmirə daxil olub.
Anadolunu düşmən işğalından xilas edən böyük hərbi qələbələrdən sonra 11 oktyabr 1922-ci ildə Mudanya Sülh Müqaviləsi imzalanıb və Müttəfiq Dövlətlər işğal etdikləri Türk torpaqlarından çəkiliblər.
Qurtuluş Savaşı ölkənin taleyinin dəyişdiyi, Türk millətinin dünyaya meydan oxuduğu, qəhrəmanlıq dastanlarının yazıldığı müharibə kimi tarixə düşüb.
Türkiyənin müstəqillik sənədi Lozanna Sülh Müqaviləsi imzalandı
İsmət İnönünün rəhbərlik etdiyi Türkiyə nümayəndə heyəti ilə Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya, Yaponiya, Yunanıstan, Rumıniya və Yuqoslaviya arasında 24 iyul 1923-cü ildə Lozanna Müqaviləsi imzalanıb.
Böyük Öndər Lozanna Müqaviləsi haqqında: "Bu müqavilə Türk millətinə qarşı əsrlərdən bəri hazırlanan və Sevr müqaviləsi ilə tamamlandığı zənn edilən böyük bir qəsdin puça çıxdığını göstərən bir sənəddir" qiymətləndirməsini edib.
Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk Prezidenti
Atatürk Fransada inqilabla qurulan Cümhuriyyəti, demokratiyanı və idarəetmə formasını öyrənmiş, lakin bunun eynisinin Türkiyədə tətbiq oluna bilməyəcəyini əvvəlcədən görmüşdü.
Ölkənin siyasi, sosioloji və iqtisadi quruluşunu çox yaxşı bildiyi üçün, demokratiyanın yalnız Cümhuriyyət ilə cəmiyyətin bütün təbəqələri tərəfindən mənimsəniləcəyini bilirdi.
Atatürkün yaxın dostlarından, usta jurnalist və yazıçı Falih Rıfkı Atay "Çankaya" adlı əsərində Cümhuriyyətə aparan prosesi və Mustafa Kamalın baxışlarını əsas xətləri ilə bu cümlələrlə qələmə alıb:
"Rejimdəki qeyri-adi olmayan vəziyyətlərin həlli zərurəti meydana çıxdı. Çünki Türkiyənin dövlət forması hələ müəyyənləşdirilməmişdi. Əsas Qanunda yeni hökumət formasını açıq şəkildə müəyyən etmək lazım idi. Çünki padşahlıq və xilafət tərəfdarları hələ də var idi".
Atatürk Cümhuriyyət elan edilənə qədər Cümhuriyyət ideyasını müxalifətlə qarşılaşa biləcəyi düşüncəsi ilə məxfi saxladı, lakin yeni idarəetmə formasının tez qəbul edilməsi üçün işlər apardığını "Nitq" (Nutuk) əsərində bu sözlərlə qələmə aldı: "Dövlət idarəçiliyini Cümhuriyyətdən bəhs etmədən, milli suverenlik prinsipləri çərçivəsində, hər an Cümhuriyyətə doğru irəliləyən şəkildə bir araya gətirməyə çalışırdıq".
TBMM tərəfindən 29 oktyabr 1923-cü ildə Cümhuriyyət elan edildi və Mustafa Kamal Atatürk də Prezident (Cumhurbaşqanı) seçildi. 1938-ci ildə vəfatına qədər ard-arda 4 dəfə Prezident seçilən Böyük Öndər Atatürk bu vəzifəni ən uzun müddət icra edən Prezident oldu.
Prezident Mustafa Kamal Atatürkə qarşı 14 iyun 1926-cı ildə nəzərdə tutulan sui-qəsd cəhdinin qarşısı alındı, təşkilatçılar İzmirdə həbs olundu. Böyük Öndər sui-qəsd cəhdi ilə bağlı Anadolu Agentliyinə verdiyi açıqlamada: "Bu alçaq cəhdin mənim şəxsimdən çox müqəddəs Cümhuriyyətimizə və onun əsaslandığı ali prinsiplərimizə yönəldiyinə şübhə yoxdur. Mənim aciz bədənim əlbəttə bir gün torpaq olacaqdır, lakin Türkiyə Respublikası əbədi yaşayacaqdır" dəyərləndirməsini etdi.
Qazi Mustafa Kamala 24 noyabr 1934-cü ildə 2587 saylı Qanunla "Atatürk" soyadı verildi və bu soyadının başqaları tərəfindən istifadəsi qadağan edildi.
İqtisadiyyat, xarici siyasət və kənd təsərrüfatındakı addımları
Mustafa Kamal Atatürk 1929-cu il dünyadakı iqtisadi böhranının təsirlərini azaltmaq və ölkənin inkişafını sürətləndirmək məqsədilə 1933-cü ildə Beşillik Sənaye Planını başlatdı. Eyni dövrdə xarici siyasətdə də mühüm addımlar atıldı. Millətlər Cəmiyyətinə daxil olunması, Balkan Antantasının imzalanması, Montrö Boğazlar Konvensiyası və Sadabad Paktı başda olmaqla regional və beynəlxalq addımlar Türkiyənin regionda və dünyada təsirli bir gücə çevrilməsinə töhfə verdi.
Kənd təsərrüfatına və fermerlərə böyük dəyər verən Atatürk təsərrüfatlarda 1925-ci ildən başlayaraq 13 il müddətində planlı və ciddi şəkildə işlər gördürdü, məhsul verməyən torpaqlarda təsərrüfatlar quraraq bu torpaqları əkinçiliyə yararlı hala gətirdi.
"Hatay mənim şəxsi məsələmdir"
Atatürk milli məsələdən daha çox "Mənim şəxsi məsələmdir" dediyi Hatay şəhərinin ana vətənin tərkibinə daxil edilməsi üçün böyük səy göstərdi, bu hədəf vəfatından sonra 1939-cu ildə reallaşdı.
Mustafa Kamal Atatürk 57 illik ömründə millətinin və vətəninin müstəqilliyi üçün yorulmadan çalışdı və daxil olduğu hər mübarizədən zəfərlə çıxdı.
Hərbi və siyasi dühası ilə etibarını qoruyan Mustafa Kamal Atatürk 10 noyabr 1938-ci ildə 57 yaşında Dolmabahçə Sarayında saat 09:05-də həyata gözlərini yumdu.
Atatürkün vəfatı yalnız Türkiyədə deyil, bütün dünyada böyük kədərlə qarşılandı.
Atanın cənazəsinin Anıtqəbir köçürülməsi
Atatürkün cənazəsi 16 noyabrda Dolmabahçə Sarayının mərasim zalında katafalka qoyuldu. Noyabrın 19-da cənazə böyük bir izdihamla "Yavuz" zirehli gəmisi ilə İzmitə, oradan da həmin axşam bütün ölkə səfərlərində istifadə etdiyi qatarla Ankaraya yola salındı.
Ankarada noyabrın 20-də dövlət rəsmiləri və xarici dövlət xadimləri tərəfindən qarşılanan cənazə TBMM-nin qarşısında katafalka qoyuldu. Böyük cənazə mərasimi ilə 21 noyabr 1938-ci ildə Ankara Etnoqrafiya Muzeyindəki müvəqqəti məzarına qoyulan Atatürkün cənazəsi əbədi istirahətgahı Anıtqəbirə köçürüldüyü 10 noyabr 1953-cü ilə qədər burada qaldı.
"Mənim aciz bədənim əlbəttə bir gün torpaq olacaqdır, lakin Türkiyə Cümhuriyyəti əbədi yaşayacaqdır" deyən Atatürk əbədi istirahətgahı olan Türkiyənin ürəyi Anıtqəbirdə Türk millətinin qəlbində yaşayır.
