ABŞ Konqresi İsrailə yardımı artırdı, fələstin fondlarına şərt qoydu

ABŞ Senatı və Nümayəndələr Palatasının təxsisat komitələri İsrail üçün 3,3 milyard dollarlıq hərbi yardım nəzərdə tutan, işğal altındakı İordan çayının qərb sahili və Qəzzada yaşayan fələstinlilərə göstərilən yardımlara isə yeni məhdudiyyətlər gətirən iki maddəlik xərclər paketinin mətnini yayımlayıb.

Milli Təhlükəsizlik və Dövlət Departamenti ilə bağlı qanun layihəsi çərçivəsində Dövlət Departamentinin Xarici Hərbi Maliyyələşdirmə (FMF) proqramına 6,77 milyard dollar vəsait ayrılır. Bu məbləğə qanun qüvvəyə mindikdən sonra 30 gün ərzində ödənilməsi nəzərdə tutulan və qabaqcıl silah sistemlərinin alınmasında istifadə ediləcək ən azı 3,3 milyard dollarlıq İsrailə yönəlik qrant da daxildir.

Qanun layihəsinə əsasən, ABŞ Dövlət katibi fələstinlilərin Vaşinqton tərəfindən müəyyən edilmiş meyarlara cavab verdiyini və Fələstin təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən törədildiyi iddia olunan “işgəncə” və digər sui-istifadə hallarının dayandırılması üçün addımlar atıldığını Konqresdə təsdiqləmədiyi müddətdə, İordan çayının qərb sahili və Qəzzaya yönəlik təhlükəsizlik yardımları dayandırılacaq.

Layihədə həmçinin fələstinlilərin İsrail vətəndaşlarına qarşı törədildiyi iddia olunan cinayətlərə görə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsində (BCM) istintaq başladılması və ya bu cür istintaqların fəal şəkildə dəstəklənməsi halında yardımların tamamilə dayandırılması nəzərdə tutulur.

Paketə əlavə olaraq, fələstinlilərin İsraillə danışıqlar yolu ilə əldə olunmuş razılaşma olmadan BMT-də “üzv dövlətlərlə eyni status” və ya “tam üzvlük” qazanması halında, “Milli Təhlükəsizlik İnvestisiya Proqramları” çərçivəsində ayrılan vəsaitlərin Fələstin Administrasiyasına yardım məqsədilə istifadəsini qadağan edən ayrıca məhdudiyyət də daxil edilib.

Yardımın həcmi 21 milyard dolları ötüb

İsrailə hər il ayrılan 3,3 milyard dollarlıq hərbi yardım 2016-cı ildə imzalanan və 2028-ci ildə başa çatacaq 10 illik, ümumilikdə 38 milyard dollarlıq Anlaşma Memorandumunun tərkib hissəsidir.

“Axios” nəşrinin noyabr ayında yaydığı məlumata görə, İsrail müdafiə texnologiyaları sahəsində birgə ABŞ–İsrail tədqiqat və inkişaf layihələrini də əhatə edə biləcək 20 illik yeni saziş üzərində danışıqlar aparır.

Braun Universitetinin “Müharibə Xərcləri” layihəsi və Quincy İnstitutunun 2025-ci ilin oktyabrında yayımladığı hesabatda indiyədək ən azı 21,7 milyard dollarlıq ABŞ hərbi yardımının İsrailə çatdırıldığı və ya xərcləndiyi bildirilir.

Hesabata əsasən, bu məbləğin 17,9 milyard dolları Co Bayden administrasiyası dövründə – 2023-cü ilin oktyabrından 2024-cü ilin sentyabrına qədər olan ilk bir il ərzində verilib.

İkinci ildə isə Donald Tramp administrasiyası dövründə ABŞ–İsrail arasında uzunmüddətli razılaşmalarda nəzərdə tutulan səviyyələrə uyğun olaraq əlavə 3,8 milyard dollarlıq ödəniş həyata keçirilib.

Bu xərclərə 8,1 milyard dollarlıq Xarici Hərbi Maliyyələşdirmə, raketdən müdafiə sistemləri üçün təxminən 5 milyard dollar, İsrailin istifadə etdiyi ABŞ silah ehtiyatlarının bərpası üçün təxminən 4,4 milyard dollar, həmçinin xaricdən məhsul tədarükü, sursat alınması və ABŞ-ın silah istehsalı potensialının genişləndirilməsi üçün ayrılan vəsaitlər daxildir.

Qeyd olunur ki, gələcək illərdə həyata keçiriləcək milyardlarla dollarlıq silah tədarükü müqavilələri bu hesaba daxil deyil. Məsələn, 2025-ci ilin əvvəlində Konqresə bildirilən və əlavə maliyyələşmə tələb edəcək 8 milyard dollarlıq paket bu büdcədən kənarda qalır.