Ötәn proqramımızda Dәdә Qorduq Dastanları’nda otağlarda oturma nizamı vә yertutma protokolundan söhbәt açmışdıq. Bugünkü proqramımızda da bu qaydanın halhazırda bәzi Türk tayfalarında davam etdirilmәsindәn danışacağam.

Öncә gәlin Dәdә Qorqud’da әylәşmә nizamına tәkrarәn nәzәr salaq.

“Bayındır Xan’ın qarşısında Qara Günә, sağında nәvәsi, Salur Qazan’ın oğlu Uruz, solunda isә Qazılıq Qoca Oğlu Bәğ Yeğәnәk dayanmışdı.

Salur Qazan’ın divanında isә qarşısında oğlu Uruz, sağ tәrәfindә qardaşı Qara Günә, sol yanında isә dayısı Uruz otururdu. Salur Qazan’ın divanında әylәşәnlәr üçün belә deyilirdi:

Ünüm anla! Sözüm dinlә!

Sağda oturan sağ bәylәri!

Solda oturan sol bәylәri!

Astanadakı inaqlar!

Dibdә oturan xas bәylәr!

Qutlu olsun dövlәtiniz!”

İnaqlar, xanlara yaxın olan şәxslәrdi vә Dәdә Qorqud Dastanlarında yeganә inaq Bәğrәk’dir. Xas bәylәr isә özәl mövqeyi olan Oğuz bәylәri idi.

Dәdә Qorqud’da oturma vә yertutma gәlәnәği belә idi. Bir dә Cәnubî Anadolu Türkmәnlәrindә yaylağa köçәrkәn hansı nizama görә yola düzülürlәr ona bir nәzәr salaq. Görәk mәnbәlәrimiz bu barәdә nә deyir:

“Bulqar dağında yaylağa köçmә nizamı qatı bir disiplin daxilindә vә hәddәn artıq görülәsi işlәrin hәssas bir şәkildә bölüşülmәsiylә reallaşır. “Yaylağa köçülәcәk!” xәbәri alınandan sonra obada arı pәtәği kimi iş tempi yaranır. Tayfanın bәyi kimin hansı işi görәcәğini müәyyәnlәşdirir. Obanın qadınları, qoca nәnәlәri sözü ötәn kәslәrdi. Yüklәrin qabqarılması onların mәslәhәti ilә gerçәklәşdirilir. Onların icazәsi olmadan farmaşlara, kisәlәrә vә digәr şeylәrә heç nә qoyulabilmәz.

Qoca qarılar köç әrәfәsindә yır-yığış işini obanın әn qәdim gәlәnәğinә, adәtlәrinә vә nizamlarına görә tәnzimlәyir. Köç vaxtı gәldikdә qızlar vә gәlinlәr әn gözәl patlarlarını geyinir, toya gedәn kimi bәzәnib düzәnir. Çünkü köç obanın ildә bir hәyata keçirdiği önәmli vә önәmli olduğu qәdәr dә necә deyәllәr müqәddәs bir hadisәsidi. Önce qatarın başını çәkәcәk qızın seçkisi aparılır. Bu seçkidәn sonra obanın ağsaqqalı “köçün” әmrini uca sәslә verir vә obanın әn böyüğü atını irәli sürüb gedir, köç dә onun ardınca düzülür. İlk düşәrgә harda salınacaq onu da yenә obanın ağsaqqalı tәyin edir. Axşam düşәrgә yerinә çatdıqda oba bәyinin әmriylә yüklәr endirilir vә gecә orda keçirilir.

Anadolu Türkmәnlәrindә bәylәrin oturması vә alaçıqların tikilmәsi dә müәyyәn nizama görәdi. Qaziantәp vә Suriyә’dә yaşayan Elbәyli Türkmәnlәrindә köç vә düşәrgә salma әsnasında hәr oymağın dayanacağı, alaçıqlarını tikәcәği yer öncәdәn müәyyәnlәşdirilir. Bәyin sağında ikinci bәy, solunda isә üçüncü bәy әylәşir. Arxada isә digәr oymaqlar öz mövqelәrinә görә sıralanır.

Gavur dağında yaşayan Aydın Türkmәnlәri düşәrgә saldıqlarında bu nizama görә köç salır:

Әn öndә, güneyә sarı oba bәyinin qonaq alaçığı ki, buna salamlıq çadırı deyilir, öz alaçığı ilә yanaşı tikilir. Aş yeri, yәni mәtbәx salamlıq çadırındadır. Onun arxasında bәyin uşaqları ilә gәlinlәrinin alaçıqları yerlәşir. Onların ardında bәyin qohumları vә yaxınlarının çadırları qurulur. Qüzey tәrәfdә әn arxa hissәdә isә xidmәtçilәrin vә obanın әn kasıblarının alaçıqları qurulur.

Әvvәlki proqramlarımızda әn qәdim vaxtlardan üzübәri Türklәrin cәhәtlәrlә bağlı inamlarından söhbәt açmışdım. O vaxt demişdim ki, gündoğandan sonra ikinci yerdә önәmә malik yön güney idi. Anadolu Türkmәnlәrindә dә güney cәhәtinin önәmli olduğunu müşahidә edirik.

Güney Anadolu Türkmәnlәrindә yerlәşmә nizamı belәdir: Osmaniyә vә Çamçatağı yaylaqlarındakı alaçıqların qapısı gündoğana baxır. Sol küncә, igid dayanacağı deyilir. Bura qurd postu sәrilir. Ev yiyәsi qonağın yanında, yәni igid dayanacağında oturmağa mәcburdur. O burada әylәşmәsә qonaq ilә düşmәn çәkişdiyi başa düşülәr.

Dәdә ocağı deyilәn yer, igid dayanacağının qarşısındadır. Qonaqlar burada oturdulur vә onların burada әylәşdirilmәsi qonaqlara göstәrilәn hörmәtin nişanәsi kimi qәbul olunur.

Qonşu oturacağı isә Dәdә Bucağı’nın yanındadır. Burada isә qonağı görmәk vәya onunla söhbәt elәmәk üçün gәlәn qonşular oturur.

İgid oturacağında qonağı qoruyan igidlәr әylәşirdi.

Ocaq çağı vәya işıq çağı alaçığın güneyindәki ocağın yanıdır. Qonaq gәldiği vә qaldığı müddәttә qadınlar ocağın yanında oturur. Ocaq, Güney Anadolu Türkmәnlәrindә dә müqәddәs hesab edilir vә ocağa and içilir.

Ocaq, Azәrbaycan mәdәniyyәt dairәsindә dә eynilә Dәdә Qorqud’da, Asiya Türklerinde vә Anadolu’da olduğu kimi müqәddәs qәbul olunur. Ocağın atәşi suyla keçirdilmәz, ocağa tüpürülmәz, söyülmәz, çünkü ocaq Türk dövlәt gәlәnәğindә mikro dövlәt mәnasındakı ailәnin dә dövlәtin dә simvoludur. Türk törәsindә evlad daim ana vә atanı, yәni soyu davam etdirәn varisdir. Evlad da ocağın rәmzidir.

İndi Dәdә Qorqud Dastanlarına üz tutaq vә Uşun Qoca oğlu Sәğrәk boyunun bir hissәsinә qulaq asaq. Hәmin boyda deyilir:

“Әyrәk, pәhlәvan, cәsur, yaxşı bir igid idi. Haçan istәsә Bayındır Xan’ın divanına gedib-gәlirdi. Bәylәri aşağı başda qoyub Qazan’ın lap önündә otururdu.

Xanım, yenә bir gün Әyrәk bәylәri qoyub yuxarı başa keçәndә Tәrs Uzamış deyilәn Oğuz igidi dedi:

Ay Uşun Qocanın oğlu bu oturan bәylәr hәr biri oturduğu yeri qılıncı ilә, çörәyi ilә alıbdır. Әyә sәn baş mı kәsdin, qan mı tökdün, ac mı doyuzdurdun, yalın adam mı geyindirdin?

Demәli otağlarda müәyyәn bir yer tutmaq o qәdәr dә asan iş deyildi.

Әn qәdim dövrlәrdәn üzübәri ulu babalarımızın yüzillәr boyu sınaya sınaya müәyyәnlәşdirdiklәri vә ulu babamız Oğuz Xan tәrәfindәn yenidәn tәnzim edilәn vә heçbir dәyişikliğә uğramadan indiyә kimi gәlib çıxmış nizamımız inşallah әbәdiyyәtә kimi dә gedib çıxacaqdır.